Nga problematika shume e larmishme qe rjedh prej  histories shume te lashte te Korces,problematike qe ka shume te panjohura me interes eshte te bejme te ditur nje prej tyre dhe pikerisht:Cila eshte etimologjia e emrit te korces?
Mendohet se ne ndryshim nga teza se emri Korce rjedh nga sllavishtja e vjeter Gorica-koder,mendim I shfaqur ne historiografine tone se emri Korce-a rjedh nga evolucioni I emrave Gerontina,gotia,kreonium,emra keta me te cilet eshte  quajtur nje qytet I lashte I vendosur  ne rezen e poshtme te qytetit te korces,mundesisht midis fshatit voskop dhe fshatit qe sot eshte qyteti i maliqit ose deri ne fshatin e zvezdes.
       

   -Veshtrim Fiziko-Gjeografik mbi rethin e Korces
Rrethi I korces ndodhet ne juglindje te shqiperise.teritori I ketij rethi shtrihet ne gjeresine gjeografike veriore midis paraleleve 40’27’ ne jug(mali kaltajt fshati trebicke)dhe 40;57’ ne veri(fshati kallamas liqeni I prespes) dhe ne gjatesine lindore midis meridianit 20;19’ ne perendim(mali I korbejt fshati zerec) e 21’4’(fshati vernik.)
Kufizohet nga veriu me rethin e pogradecit nga perendimi me ate te gramshit te skraparit dhe te permetit ne jug me ate te kolonjes dhe nga verilindja nga juglindja dhe lindja me jugosllavine dhe me greqine.
Brenda kufijeve te rethit te korces shtrihet nje siperfaqe toke prej 2181 km2 me nje gjatesi mesatare 63 kmnga lindja ne perendim dhe me nje gjeresi prej 55.5 km nga veriu ne jug.Teritori I korces perbehet nga male kodra e fusha te cilat kane nje lartesi mesatare prej me shume se 850 m mbi niv e detit.Mja me e larte eshte ostrovica me 2384m.
E rethuar nga lindja me mallet e moraves nga verilindja me malin e thate nga perendimi me mallet e gores te oparit me malesine e voskopojes e te vithkuqit ne anen veriore nga kodrat e grabovices dhe nga jugu me qafen e qarit shtrihet fusha e korces nje nga me pjelloret e vendit tone.
Para clirimit ne pjesen verilindore te kesaj fushe shtrihej keneta e maliqit e cila ishte nje vater infeksioni malarjeje per popullin por qe ne vitet e par ate pas clirimit u be bonifikimi dhe sistemimi I saj.Ne tokat e ish kenetes u ngrit ndermarja bujqesore e maliqit dhe fshatrat vreshtas drithas sheqeras etj.u ngrit qyteti I maliqit,fabrika esheqerit etj.
                             Monumentet mesjetare
Interes te vecante per njohjen dhe studimin e artit e te kultures mesjetare ne kete reth paraqesin monumentet e kultit sidomos  kishat e stilit bizantin te sekullit te 14
Te tilla jane kasha e shen e premtes ne voskopoje e shen mereise ne maligrad te prespes si dhe ajo e ristozit ne fshatin mborje.te gjitha keto per vlerat arkitektonike e artistike qe kane ruhen si monumente te kultures sone mesjetare.Krahas ketyre godinave te kultit kristian ne kete rreth ka edhe monumente te kultit mysliman.nder to ajo qe ruhet ne gjendje te mire eshte xhamia e qytetit te korces qe njihet me emrin”xhamia e iljaz bej mirahorit”Ajo eshte ndertuar ne fund te shekullit te 15 dhe ne fillim te shek te 16.
                             Jeta kulturore e qytetit
Gjate shek te 17 e te 18 pati nje gjallerom te jetes kultuore te saj.Gjate kesaj kohe u zhvilluan disa qendra tregetare te degjuara si voskopoja vithkuqi nikolica shqipska dhe llenga e nica ne rethin e pogradecit.nga keto voskopoja u rit dhe u zhvillua me teper.Qysh ne vitin 1710 ne voskopoje ka pasur nje shkolle e cila ne vitin
 1744 arriti ne shkolle te mesme e me vone e morri emrin academia e re.Voskopoja ka pasur edhe nje tipografi ku kane punur si topografe Grigor voskopojari dhe grigor kosta jeromonaku.Gjate shek te 18 ketu ka pasur gati 20 kisha nder te cilat me vlera me te medha artistike eshte ajo e shenkollit qe bashke me disa te tjera ruhen si monumente kulturore.Ne kishen e shen kollit kane puikturuar david selenica e kostandin dhe athanas zografi nga korca.ata kane future ne pikturat e kishave dhe elemente laike.Edhe korca si qender tregetare zejtare ishte e zhvilluar por perseri nuk kishte ate zhvillim si voskopoja ne fillim te shek te 19 e ndodhur ne kryqezimin e rrugeve te rendesishme nderkombetare korca u be nje nga qendrat ekonomike kulturore dhe politike me te rendesishme.zona me e vjeter e qytetit te korces eshte ajio mbi monumentin e luftetarit kombetar.ketu bie ne sy qarte urbanistika tipike e qyteteve tona mesjetare;rrugica te ngushta plot dredha pa ndonje kriter urbanistik.Qyteti I korces ne fillim te shek te 20 ka pasur 14 lagje pa tregun.ndahej ne tri pjese te medha;varoshi kasabaja dhe tregu.varoshi zinte vend ne verilindje kasabaja ne jug perendim dhe tregu midis dy te parave.varoshi dhe kasabaja ndaheshin perms prej lumit te mborjes sot shetitorja “Stalingrad” dhe ajo “kico Greco” I cili rithte nga lindja ne perendim duke e ndare edhe tregun ne dy pjese.
                             Mesenjtorja e pare shqipe
Patriotet vendas pas shume perpjekjesh dhe mundimesh me ndihmen e naim dhe sami frasherit munden ti shkeputnin portes se larte te bstambollit lejen per celjen e nje shkolle shqipe ne vendin tone dhe pikerisht ne korce.Ne 7 mars te vitit 1887 ne shtepine e dhuruar bnga patrioti mandi terpo u cel ne korce e para shkolle kombetare shqiptare nen drejtimin e patriotit pandeli sotiri dhe pas tij petro nini luarasi dhe nuciu naci.diten e inagurimit te saj patriotet korcare e kthyen ne feste ndersa naim frashei I kendoi:
                                      Lumja ti moj korce o lule
                                      Q’I le pas shoqet e tua
Si trimi ne balle u sule
Ta pacim perjete hua
Ne vitin e pare dhe te dyte shkollen e ndoqen reth 200 nxenes te besimeve te ndryshme.Tekstet e shkolles u siguruan nga “shoqeria e shkronjave shqipe”Ato u hartuan nga  naim dhe sami frasherietj
Mesenjtorja e pare shqipe ishte jo vetem shkolla e pare shqiptare por edhe cerdhe e luftes patriotike ku takoheshin patriotet korcare.Shkolla kishte karakter popullor aty mesonin edhe femije nga familje te varfra te qytetit dhe fshatit.Ngritja dhe lulezimi I mesenjtores se pare shqipe ne korce ashpersoi edhe me teper luften e reaksionit turk dhe te fanarit grek. Me provokimet e tyre drejtori I shkolles pandeli sotiri u debua nga korca e me vone ne 1892 u vra ne stamboll pas nje komploti te organizuar nga “sillogu I madh”
Prinderitv qe dergonin femijet e tyre ne kete shkolle kercenoheshin me ndjekje te ashpera dhe nga kasha.Kunder mesuesve te tjere qe moren me vone drejtimin e shkolles u organizuan padije per faje te trilluara derisa ne vitin 1902 qeveria turke se bashku me “sillogun e madh” e mbyllen kete vater culture.Pas shume perpjekjesh ajo u ricel ne vitin 1908 u mbyll perseri me 1912 dhe u cel perseri ne vitin 1917 ne kohen e krahines autonome te korces.Ne kete shkolle kane dhene mesim edhe thanas sina postenani ,thoma avrami,hafes ali korca,janko minxha,thanas nona,nikollaq lakoja dhe patriote te tjere.
Shkolla e pare shqipe e vajzave
Ne perpjekjet qe benin patriotet shqiptare per hapjen e shkollave nje vend me rendesi per levizjen patriotike si dhe per emancipimin e gruas shqiptare ze celja e shkolles se pare shqipe te vajzave ne 22 tetor 1891 e para mesuese dhe drejtoreshe e kesaj shkolle ka qene vajza njezetvjecare sevasti qirjazi qe kishte mbaruar studimet ne stamboll.Ne fund te vitit te pare ajo kishte 27 nxenes kurse ne vitin e dyte nr I tyre ariti mbi 50.Me pas u ble nje godine tjeter me e madhe per shkollen ne qender te korces pikerisht ne rrugen kundrejt monumentit te themistokli germenjit e cila pasi u pershtat sipas nevojave te  shkolles mori tiparet e vertea te nje instuticioni arsimor.
Viti I dyte shkollor u mbyll me suksese akoma me te medha.Ne vitet e fundit te shek te 19 nr I nxenseve ne kete shkolle arriti mbi 50 midi tyre edhe 16 vajza te besimit mysliman.
Lendina e loteve
Korcaret e moshuar akoma edhe sot ruajne kujtimet e hidhura e te paharuara te lendines se loteve te asaj cope toke buze rruges qe te con ne bilisht(tashme tek restorant valbona) Nga kjo lendine lotesh njerzit shikonin me hidherim landonet apo karocat qiraxhinjte me kafshet e tyre karvanet e kurbetit sic I quanin atehere qe rembenin nga gjiri I vatrave te varfra te qytetit e te fshatit qindra mijra te rinj per ti shpene larg atdheut.Dhe mos valle kjo plage e rende shoqerore qe vazhdon edhe ne ditet e sotme ishte toka e shpreses,vendi I begatise dhe I pasurimit qe enderronin mergimtaret?Shumica derrmuese vuanin nen shfrytezimin me te eger te cifligareve dhe te  fabrikanteve kapitaliste.Dhe pikerisht kesaj plage te rende shoqerore populli I korces I ka kushtuar keto vargje;
                                                Qiraxhi qe nget karvane
Mos ke pare burat tane?
Ca po vijne ca mbrapa jane
Ca ne kurbet kockat I lane
Ky ishte realiteti net e kaluren e erresires te shtypjes te shfrytezimit nen regjimet antipopullore qe kane sunduar ne vendin tone. 

        Pergatiti Egli Malesia